Przestępstwo niegospodarności menedżerskiej, zwane również nadużyciem zaufania w obrocie gospodarczym lub działaniem na szkodę spółki (art. 296 § 1 k.k.), należy do najczęstszych naruszeń prawa występujących w przestępczości tzw. „białych kołnierzyków”.
Artykuł 296 § 1 Kodeksu karnego przewiduje, że: „Kto, będąc obowiązany na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, przez nadużycie udzielonych mu uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku, wyrządza jej znaczną szkodę majątkową, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.
Przestępstwo niegospodarności menedżerskiej ma charakter indywidualny, co oznacza, że popełnić może je tylko osoba spełniająca określone warunki. Osobą taką w przypadku działania na szkodę spółki jest zgodnie z art. 296 § 1 k.k. ten, kto na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy jest obowiązany do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej. Niegospodarności menedżerskiej mogą dopuścić się zatem osoby zarządzające daną organizacją (np. członkowie zarządu spółki), osoby nadzorujące (np. członkowie rady nadzorczej), menedżerowie wysokiego szczebla tacy jak dyrektorzy finansowi czy dyrektorzy operacyjni, a nawet osoby na stanowiskach kierowniczych średniego szczebla, np. kierownicy projektów.
W orzecznictwie wskazuje się, że za osobę zajmującą się cudzymi sprawami majątkowymi można uznać tylko tego, czyje obowiązki i uprawnienia obejmują łącznie dbałość o uchronienie cudzego mienia przed jakimkolwiek uszczerbkiem, a także jego wykorzystanie tak, by zostało ono powiększone. Nie jest więc osobą zajmującą się sprawami majątkowymi ten, kto ma obowiązek jedynie dbać o niepogorszenie cudzego mienia. Obowiązki danego podmiotu są wyznaczone przez przepis ustawy, decyzję właściwego organu lub umowę.
Czyn opisany w art. 296 § 1 k.k. ma charakter skutkowy, tj. do popełnienia przestępstwa konieczne jest wystąpienie określonego skutku. Dla przestępności czynu konieczne jest wyrządzenie szkody w takim rozmiarze, aby można ją było uznać za znaczną. Znaczna szkoda majątkowa to zgodnie z przepisami Kodeksu karnego szkoda, której wartość w chwili popełnienia czynu zabronionego przekracza 200 000 złotych, lecz nie jest wyższa od miliona złotych. Szkoda w wysokości przekraczającej milion złotych stanowi znamię typu kwalifikowanego nadużycia zaufania określonego w art. 296 § 3 k.k.
Przestępstwo nadużycia uprawnień bądź niedopełnienia obowiązku określone w art. 296 k.k. może mieć charakter zarówno umyślny, jak i nieumyślny. Przestępstwo to występuje w kilku typach, między innymi w typie uprzywilejowanym – gdy sprawca działa nieumyślnie (art. 296 § 4 k.k.) lub kwalifikowanym, o którym była już mowa wyżej – gdy kwota szkody przewyższa milion złotych (art. 296 § 3 k.k.). Typem podstawowym pozostaje umyślna niegospodarność szkodowa, określona w paragrafie 1.
Narażenie podmiotu na szkodę w zakresie objętym odpowiedzialnością karną (art. 296 § 1a k.k.), jeżeli pokrzywdzonym nie jest Skarb Państwa, stanowi przestępstwo ścigane na wniosek pokrzywdzonego, wspólnika, akcjonariusza lub udziałowca pokrzywdzonej spółki lub członka pokrzywdzonej spółdzielni.
Wskazać należy również, że w art. 296 § 5 k.k. przewidziano instytucję czynnego żalu, którego wynikiem jest niepodleganie karze. Czynny żal polega na dobrowolnym naprawieniu w całości wyrządzonej szkody. Naprawienie szkody musi nastąpić przed wszczęciem postępowania karnego w sprawie.
Niegospodarność menedżerska zagrożona jest na podstawie przepisów Kodeksu karnego stosunkowo wysokimi karami. Podstawowy typ tego czynu zagrożony jest karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8, a jeżeli sprawca wyrządza szkodę majątkową w wielkich rozmiarach, grozi mu kara pozbawienia wolności od roku do lat 10. W nowelizacji Kodeksu karnego, która weszła w życie 1 października 2023 r., dodano ponadto nowy przepis, art. 306b k.k., zgodnie z którym przestępstwo niegospodarności, które doprowadziło do wyrządzenia spółce szkody przekraczającej wartość 5 milionów złotych zagrożone będzie karą pozbawienia wolności od lat 3 do 20. Jeśli szkoda przekroczy wartość 10 milionów złotych, to zagrożenie karą wynosić będzie od 5 do 25 lat.
Jednocześnie, znamiona przestępstwa niegospodarności menedżerskiej określone zostały w Kodeksie karnym bardzo ogólnie. W doktrynie wskazuje się często, że brak jest precyzyjnych kryteriów mogących kwalifikować dane zachowanie osoby zarządzającej przedsiębiorstwem lub majątkiem przedsiębiorcy jako niegospodarność menedżerską. Penalizacja zachowań osoby zarządzającej zależy w dużej mierze od oceny, czy podjęte przez nią działania lub zaniechania mieściły się w granicach dopuszczalnego ryzyka gospodarczego, czy też stanowiły jego przekroczenie.
Za niegospodarność menedżerską sądy powszechne uznawały już w przeszłości m.in.: wypłatę członkom zarządu premii uznaniowych w sytuacji utraty płynności finansowej przez spółkę, podjęcie decyzji o inwestycji, która zamiast korzyści przyniosła straty czy odstąpienie od egzekucji wierzytelności przysługującej spółce. W orzecznictwie wskazuje się, że zajmowanie się sprawami majątkowymi przedsiębiorcy wymaga kompleksowego, a nie wybiórczego podejścia do podejmowanych umów, czynności i decyzji, analizowania ich bliższych, dalszych i perspektywicznych skutków majątkowych, oceny i uwzględniania ryzyka gospodarczego związanego ze sprawami majątkowymi, podejmowania czynności zabezpieczających interesy majątkowe przedsiębiorcy. Osoby na stanowiskach menedżerskich powinny mieć to wszystko na uwadze – w przeciwnym razie, jak wskazano w poprzednich częściach artykułu, konsekwencje nadużyć bądź niedopatrzeń mogą być bardzo poważne.
W przypadku zainteresowania tematem przedstawionym w artykule, prosimy o kontakt na: kancelaria@cddlegal.pl
