Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (sp. z o.o.) jest jedną z najczęściej wybieranych form prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce. Z punktu widzenia wspólników, szczególnie istotne są zasady dotyczące zbywania udziałów. W polskim prawie istnieją mechanizmy mające na celu kontrolowanie obrotu udziałami, do których należą prawo pierwszeństwa i prawo pierwokupu. Choć na pierwszy rzut oka mogą wydawać się podobne, różnią się pod względem charakteru oraz skutków prawnych.
Prawo pierwszeństwa
Prawo pierwszeństwa to uprawnienie, które daje określonej osobie lub grupie osób możliwość pierwszeństwa w nabyciu udziałów w spółce. Reguluje je art. 258 k.s.h. ale wspólnicy mogą to prawo wyłączyć.
Charakterystyka prawa pierwszeństwa:
- Umowne uprawnienie – Prawo to wynika najczęściej z umowy spółki. Można je kształtować zgodnie z wolą stron.
- Pierwszeństwo w negocjacjach – W praktyce prawo pierwszeństwa oznacza, że wspólnik, który chce zbyć swoje udziały, w pierwszej kolejności oferuje je określonym osobom (np. pozostałym wspólnikom), zanim rozpocznie negocjacje z osobami trzecimi.
- Elastyczność – Umowa spółki może precyzować szczegółowe warunki prawa pierwszeństwa, takie jak cena udziałów, termin skorzystania z uprawnienia, forma wyrażenia zgody czy też osoby, którym przysługuje to prawo.
Prawo pierwszeństwa działa więc jako zabezpieczenie interesów wspólników i zapobiega w szczególności niekontrolowanemu obrotowi udziałami na rynku zewnętrznym.
Prawo pierwokupu
Prawo pierwokupu, w odróżnieniu od prawa pierwszeństwa, jest instytucją stricte prawną, przewidzianą przez Kodeks cywilny. Daje określonemu podmiotowi (np. wspólnikom) możliwość nabycia udziałów, jeśli zbywający zawrze umowę sprzedaży udziałów z osobą trzecią. Oznacza to, że z prawa pierwokupu można skorzystać dopiero po zawarciu umowy sprzedaży z osobą trzecią.
Charakterystyka prawa pierwokupu:
- Prawo wynikające z przepisów – Prawo pierwokupu może wynikać z przepisów prawa lub umowy, a jego uregulowanie odnajdujemy w Kodeksie cywilnym (art. 596-602 Kodeksu cywilnego).
- Konieczność zawarcia umowy z osobą trzecią – Prawo pierwokupu może zostać zrealizowane dopiero wtedy, gdy zbywający udziały zawrze umowę sprzedaży z osobą trzecią. Dopiero wówczas wspólnik z prawem pierwokupu może nabyć udziały na tych samych warunkach.
- Obowiązek zawiadomienia – Sprzedający musi zawiadomić osobę uprawnioną z tytułu pierwokupu o zawarciu umowy z osobą trzecią, podając dokładne warunki umowy. Osoba z prawem pierwokupu ma wtedy określony czas na podjęcie decyzji o skorzystaniu z tego prawa.
- Skutek odwołania umowy – Jeżeli osoba uprawniona z prawa pierwokupu zdecyduje się z niego skorzystać, umowa sprzedaży udziałów zawarta z osobą trzecią nie wywołuje skutków prawnych.
Prawo pierwokupu jest więc bardziej formalne i restrykcyjne w porównaniu z prawem pierwszeństwa.
Porównanie prawa pierwszeństwa i prawa pierwokupu
- Charakter prawny:
- Prawo pierwszeństwa jest umownym uprawnieniem, którego kształt zależy najczęściej od woli stron.
- Prawo pierwokupu opisuje Kodeks cywilny, choć aby obowiązywało powinno wynikać z umowy bądź wprost z ustawy.
- Wykonanie:
- Prawo pierwszeństwa wykonuje się przed rozpoczęciem negocjacji z osobami trzecimi. Wspólnik oferuje udziały osobom uprawnionym z tego tytułu zanim złoży ofertę osobom spoza spółki.
- Z prawa pierwokupu skorzystać można dopiero po zawarciu umowy sprzedaży z osobą trzecią. Osoba uprawniona może wówczas nabyć udziały na tych samych warunkach, na jakich miała je nabyć osoba trzecia.
- Forma i tryb realizacji:
- Prawo pierwszeństwa często nie wymaga zawarcia szczegółowej umowy z osobą trzecią. Wystarczy, że zbywający zaoferuje udziały wspólnikom.
- Prawo pierwokupu wymaga zawarcia umowy sprzedaży z osobą trzecią, a następnie poinformowania uprawnionych o warunkach tej umowy. Dopiero wtedy wspólnicy mogą podjąć decyzję o skorzystaniu z prawa pierwokupu.
- Skutki prawne:
- Prawo pierwszeństwa daje jedynie możliwość prowadzenia negocjacji i nie zawsze musi prowadzić do sprzedaży udziałów.
- Prawo pierwokupu, jeśli zostanie zrealizowane, skutkuje automatycznym nabyciem udziałów przez uprawnionego, a umowa z osobą trzecią traci swoją moc prawną.
Podsumowanie
Prawo pierwszeństwa i prawo pierwokupu są narzędziami, które pozwalają kontrolować obrót udziałami w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, ale różnią się pod względem trybu działania i momentu, w którym mogą zostać wykonane. Prawo pierwszeństwa daje wspólnikom elastyczność w prowadzeniu negocjacji na etapie planowania sprzedaży, podczas gdy prawo pierwokupu wiąże się z bardziej formalnym procesem i daje uprawnionym możliwość nabycia udziałów po zawarciu umowy z osobą trzecią. W praktyce, oba te prawa mogą być stosowane w celu ochrony interesów wspólników, zapobiegając niekontrolowanemu wejściu nowych osób do spółki.
W przypadku zainteresowania tematem przedstawionym w artykule, prosimy o kontakt na: kancelaria@cddlegal.pl
