Mediacja od wielu lat pozostaje ważnym, lecz niedostatecznie wykorzystywanym elementem polskiego systemu rozwiązywania sporów. Pomimo rosnącej świadomości korzyści, jakie oferuje – w tym szybkości, poufności i możliwości zachowania relacji biznesowych, praktyka pokazuje, że jej udział w obsłudze sporów cywilnych i gospodarczych nadal jest niewielki. W odpowiedzi na ten problem, a także ze względu na chęć odciążenia sądów, ustawodawca konsekwentnie wprowadza reformy mające na celu uczynienie mediacji bardziej profesjonalną, szerzej dostępną i realnie atrakcyjną dla przedsiębiorców. Ostatnie zmiany obejmują zarówno nowelizację Kodeksu postępowania cywilnego, jak i projektowane regulacje dotyczące mediatorów oraz ośrodków mediacyjnych. Szczególne znaczenie mają również projektowane rozwiązania odnoszące się do sporów o roboty budowlane – jednej z najbardziej wymagających kategorii sporów gospodarczych.
Geneza zmian w Kodeksie postępowania cywilnego – mediacja jako narzędzie kompleksowego rozstrzygania sporów
Zmiany w zakresie mediacji zostały zapoczątkowane już nowelizacją KPC z 9 marca 2023 r., obowiązującą od 1 lipca 2023 r., która wprowadziła szereg rozwiązań mających zwiększyć użyteczność mediacji. Najważniejszą z nich jest możliwość objęcia ugodą mediacyjną nie tylko roszczeń będących przedmiotem konkretnego procesu, ale także roszczeń ubocznych i innych kwestii spornych między stronami, nawet jeśli dotyczą różnych umów lub toczą się w kilku postępowaniach. To znacząca zmiana w sprawach gospodarczych, gdzie relacje stron zwykle mają charakter wielowątkowy, a spory wynikają z rozbudowanej sieci zobowiązań.
Nowelizacja rozszerzyła również możliwości korzystania ze środków komunikacji elektronicznej. Ułatwiono prowadzenie mediacji na odległość, co w praktyce obniża koszty stron i pozwala na sprawną organizację posiedzeń z udziałem uczestników działających w różnych miejscach kraju. Wzmocniono także rolę mediacji sądowej, umożliwiając zwrot części opłaty sądowej w przypadku zawarcia ugody. Intencją ustawodawcy jest, aby mediacja stała się integralnym elementem zarządzania sporem, a nie jedynie formalną próbą porozumienia przed rozprawą.
Projekt ustawy o mediatorach sądowych i Krajowym Rejestrze Mediatorów
Równolegle do zmian proceduralnych trwają prace nad projektem kompleksowej ustawy regulującej status mediatorów sądowych, akredytowanych ośrodków mediacyjnych oraz tworzącej Krajowy Rejestr Mediatorów. Projekt ten, oznaczony jako UD237, zakłada stworzenie jednolitego systemu kwalifikacji mediatorów, obejmującego obowiązek ukończenia specjalistycznych szkoleń, zdania egzaminu oraz podlegania nadzorowi instytucjonalnemu.
Krajowy Rejestr Mediatorów ma stać się centralną bazą specjalistów, co zwiększy transparentność rynku i pozwoli stronom sporów wybierać mediatorów według ich specjalizacji, doświadczenia i kompetencji. Akredytowane ośrodki mediacyjne mają natomiast realizować jednolite standardy organizacyjne i szkoleniowe. W praktyce przedsiębiorcy zyskają pewność, że mediator prowadzący ich sprawę posiada rzeczywiste kwalifikacje, co jest szczególnie istotne w sporach gospodarczych wymagających znajomości specyfiki branży.
Projekt przewiduje także mechanizmy odpowiedzialności mediatorów oraz zasady skreślenia z rejestru, co ma przyczynić się do zapewnienia wysokiej jakości i spójności usług mediacyjnych.
Mediacja w sprawach o roboty budowlane – najdalej idące zmiany systemowe
Najbardziej znaczące zmiany, które mają wejść w życie od 1 marca 2026 r. dotyczą sporów wynikających z umów o roboty budowlane oraz umów ściśle związanych z procesem budowlanym. Jest to kategoria spraw, która tradycyjnie generuje najwięcej obciążenia dla sądów, głównie z uwagi na wieloetapowy charakter robót, rozbudowaną dokumentację techniczną, konieczność powoływania biegłych oraz wysoką wartość przedmiotu sporu.
Zgodnie z projektowanymi przepisami, w takich sprawach sąd będzie zobowiązany do skierowania stron do mediacji przed pierwszym posiedzeniem przygotowawczym lub rozprawą. Obowiązek ten nie obejmie postępowań upominawczych oraz nakazowych (chyba że wniesiono sprzeciw lub zarzuty).
Nowością jest wprowadzenie mechanizmu tzw. dorozumianej zgody na mediację. Jeżeli strona nie zgłosi sprzeciwu wobec skierowania sprawy do mediacji w określonym terminie, traktowane to będzie jako akceptacja udziału w postępowaniu mediacyjnym. Wprowadzone mają być także sankcje kosztowe za nieuzasadnioną odmowę udziału w mediacji, co w zamyśle ustawodawcy ma przeciwdziałać traktowaniu tego etapu jako czystej formalności.
Konstrukcja obowiązkowego skierowania do mediacji nie zmienia ogólnej zasady dobrowolności. Strony oczywiście nie mają przymusu, by dojść do porozumienia. Jednak w zamyśle ustawodawcy zmienić się ma sposób organizacji postępowania: mediacja ma być etapem realnym, a nie pomijanym.
W sprawach budowlanych mediacja może w praktyce znacząco skrócić czas trwania sporu. Umożliwia także elastyczne wypracowanie rozwiązań, których sąd nie mógłby zastosować w wyroku, jak chociażby częściowa zmiana zakresu prac, harmonogramu, formy rozliczeń czy sposobu wykonania naprawy. Jednocześnie w dalszym ciągu możliwe będzie równoległe przygotowywanie się do procesu, aby uniknąć opóźnień w przypadku braku porozumienia.
Znaczenie nowych regulacji dla przedsiębiorców i praktyki prawniczej
Wprowadzenie opisanych zmian stanowi wyraźny kierunek legislacyjny: zwiększenie roli alternatywnych metod rozwiązywania sporów, w szczególności mediacji, przy jednoczesnym uporządkowaniu standardów zawodowych mediatorów. Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność przygotowania się do mediacji znacznie wcześniej niż dotychczas — zarówno na poziomie postanowień umownych (np. poprzez klauzule mediacyjne), jak i na poziomie organizacji wewnętrznej.
W branży budowlanej, gdzie konflikty najczęściej mają charakter techniczny i finansowy, mediacja staje się realną alternatywą dla wieloletnich procesów zakończonych opiniami biegłych i licznymi rozprawami. Prawidłowo przeprowadzona mediacja może ograniczyć koszty, chronić relacje kontraktowe oraz zapewnić rozwiązanie dopasowane do konkretnego projektu – a nie oparte jedynie na ocenie prawnej zdarzeń.
Autor: Michał Pławucki
W przypadku zainteresowania tematem przedstawionym w artykule, prosimy o kontakt na: kancelaria@cddlegal.pl
