Gwarancja zapłaty, przewidziana w art. 649¹ Kodeksu cywilnego, to jeden z niewielu instrumentów systemowych, które faktycznie równoważą asymetryczną pozycję wykonawcy wobec inwestora w kontraktach budowlanych. Przepis jasno formułuje uprawnienie wykonawcy do żądania od inwestora zabezpieczenia wynagrodzenia — w formie gwarancji bankowej lub ubezpieczeniowej, akredytywy albo poręczenia bankowego — przede wszystkim po to, by zapewnić terminową zapłatę. Ma to największe znaczenie, gdzie płynność finansowa wykonawców – zwłaszcza małych i średnich przedsiębiorstw – może być zagrożona przez opóźnienia lub spory o odbiór robót budowlanych.
Z prawa tego nie można zrezygnować — jest to zabezpieczenie o charakterze bezwzględnym. Oznacza to, że nie można skutecznie wyłączyć tej instytucji umową — taki zapis byłby nieważny. W praktyce wykonawca składa precyzyjne żądanie — najlepiej na piśmie lub w formie e-mailowej — jasno wskazując oczekiwaną formę zabezpieczenia i określając, czego dotyczy (często całego pozostałego wynagrodzenia wraz z uzgodnionymi dodatkami).
Wyjątek od zasady stanowi sytuacja, gdy inwestorem jest Skarb Państwa. Od 16 października 2023 r., na mocy nowelizacji przepisów, art. 649¹ § 1 po prostu nie znajduje zastosowania w relacjach umownych zawieranych z tym podmiotem. Co istotne, ustawodawca uzasadniał ten wyjątek zarówno charakterem Skarbu Państwa jako podmiotu wypłacalnego, jak i koniecznością redukcji kosztów zabezpieczeń w sektorze finansów publicznych.
Gdy inwestor nie dostarczy zabezpieczenia w terminie – który wg art. 649⁴ § 1 KC nie może być krótszy niż 45 dni — wykonawca zyskuje prawo do wstrzymania prac i ewentualnego odstąpienia od umowy z jego winy. W takiej sytuacji wykonawca może skutecznie żądać pełnego wynagrodzenia za wykonane roboty, nawet jeśli nie zostały zakończone — pod warunkiem, że wykazał gotowość do ich kontynuowania.
Sąd Najwyższy, w wyroku z 25 listopada 2022 r. (II CSKP 1127/22), zagłębił się w temat warunków gwarancji. W uzasadnieniu stwierdził, że choć inwestor może zaproponować formę różną od tej, która została żądana – np. akredytywę zamiast gwarancji bankowej – to musi to być realnie skuteczne zabezpieczenie. Warunki wypłaty nie mogą podważać samego celu gwarancji, którym jest terminowa zapłata.
Gwarancja zapłaty to instrument, który ze swej definicji ma chronić wykonawcę przed niewypłacalnością bądź nieterminową zapłatą wynagrodzenia przez inwestora. Wykorzystanie żądania wypłaty gwarancji zapłaty w innym celu niż pokrycie wynagrodzenia stanowi nadużycie prawa. Przykładem nadużycia prawa może być żądanie przedstawienia gwarancji zapłaty za pełną kwotę wynagrodzenia umownego w momencie gdy wykonawca uzyskał już część wynagrodzenia.
Podsumowując, gwarancja zapłaty to realna ochrona wykonawcy przed opóźnieniem lub niewypłacalnością inwestora. Jeśli jest prawidłowo egzekwowana — z jasno sformułowanym żądaniem, realnym terminem i formą akceptowalną, ale nie iluzoryczną — może okazać się skuteczną „bronią” w rękach wykonawcy. Warto o tym pamiętać przystępując do negocjacji umowy o roboty budowlane.
Autor: Grzegorz Telkowski
W przypadku zainteresowania tematem przedstawionym w artykule, prosimy o kontakt na: kancelaria@cddlegal.pl
