Odpowiedzialność spółki z o.o. za swoje zobowiązania
Już sama nazwa „spółka z ograniczoną odpowiedzialnością” sugeruje, że jest to forma działalności zapewniająca wysoki poziom ochrony prywatnego majątku właścicieli. Spółka z o.o. posiada osobowość prawną, więc co do zasady to ona sama, swoim majątkiem, odpowiada za zaciągane długi, a nie jej wspólnicy. Odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki jest wprost wyłączona na mocy art. 151 §4 Kodeksu spółek handlowych i ogranicza się zasadniczo do wysokości wniesionych wkładów, a ich osobisty majątek pozostaje zwykle poza zasięgiem wierzycieli spółki. Podobnie członkowie zarządu nie odpowiadają osobiście za zobowiązania spółki w normalnych okolicznościach. Wierzyciele muszą w pierwszej kolejności kierować swoje roszczenia do spółki i zaspokajać się z jej aktywów (np. kapitału, majątku firmy), a nie z majątków prywatnych osób nią zarządzających. Taka konstrukcja stanowi istotę „ograniczonej odpowiedzialności”, czyniąc spółkę z o.o. atrakcyjną i bezpieczną formą prowadzenia biznesu.
Subsydiarna odpowiedzialność w Kodeksie spółek handlowych
Podstawową regulacją dotyczącą odpowiedzialności członka zarządu za długi spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jest art. 299 Kodeksu spółek handlowych (KSH). Zgodnie z art. 299 § 1 KSH, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Odpowiedzialność ta ma charakter osobisty (nieograniczony – z całego prywatnego majątku członka zarządu), subsydiarny (powstaje dopiero gdy spółka nie ma majątku na zaspokojenie wierzyciela) oraz solidarny (wierzyciel może żądać całości lub części długu od dowolnie wybranego członka zarządu, od kilku z nich lub od wszystkich jednocześnie). Innymi słowy, prywatny majątek członka zarządu jest zagrożony wtedy, gdy spółka nie będzie w stanie spłacić swoich długów i spełnione zostaną ustawowe przesłanki odpowiedzialności według art. 299 KSH.
Zakres podmiotowy i przesłanki odpowiedzialności z art. 299 KSH
Co istotne, odpowiedzialność na podstawie art. 299 KSH ponoszą zarówno aktualni, jak i byli członkowie zarządu – obejmuje ona osoby pełniące funkcję w czasie powstania zobowiązania spółki oraz te, które pełniły funkcję w okresie, gdy spółka stała się niewypłacalna i należało zgłosić upadłość. Aby wierzyciel mógł skutecznie pociągnąć zarząd do odpowiedzialności, muszą być spełnione dwie podstawowe przesłanki: (i) istnienie wymagalnego, niespłaconego zobowiązania spółki oraz (ii) bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce (brak majątku spółki, z którego można wyegzekwować dług). Przy ustaleniu bezskuteczności nie jest wymagane przeprowadzenie pełnej egzekucji – wystarczy wykazanie, że majątek spółki nie pozwala na zaspokojenie długu (np. poprzez wykaz braku aktywów lub umorzenie postępowania upadłościowego z powodu braku majątku). Należy podkreślić, że wierzyciel nie musi udowadniać winy członka zarządu – sam fakt niezaspokojenia wierzyciela przez spółkę otwiera drogę do odpowiedzialności zarządu na gruncie powołanych wyżej regulacji kodeksowych.
Uwolnienie się od odpowiedzialności – kiedy to możliwe?
Przepisy przewidują jednak okoliczności, w których członek zarządu może uwolnić się od osobistej odpowiedzialności za długi spółki. Zgodnie z art. 299 § 2 KSH członek zarządu nie będzie ponosił odpowiedzialności, jeżeli wykaże m.in., że we właściwym czasie (tj. nie później niż w ciągu 30 dni od powstania stanu niewypłacalności spółki) złożono wniosek o ogłoszenie upadłości spółki lub otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ. Uwolnienie nastąpi także, jeśli członek zarządu udowodni, że niezgłoszenie wniosku o upadłość nastąpiło bez jego winy (np. z przyczyn od niego niezależnych) albo że wierzyciel nie poniósł szkody pomimo braku terminowego złożenia wniosku o upadłość lub otwarcia restrukturyzacji. Ciężar udowodnienia istnienia tych okoliczności spoczywa na członku zarządu – to on musi wykazać przed sądem, że zachodzą przesłanki wyłączające jego odpowiedzialność osobistą, co w praktyce często czyni takie postępowanie niezwykle trudnym. Najistotniejszym sposobem zwolnienia od odpowiedzialności jest terminowe zgłoszenie wniosku o upadłość – obowiązek ten wynika z Prawa upadłościowego i ma kluczowe znaczenie dla ochrony majątku prywatnego członka zarządu.
Obowiązek zgłoszenia upadłości – Prawo upadłościowe
Prawo upadłościowe nakłada na zarząd spółki obowiązek niezwłocznego zgłoszenia wniosku o upadłość w razie niewypłacalności spółki. Zgodnie z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego wniosek o ogłoszenie upadłości należy złożyć nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym spółka stała się niewypłacalna. Niedochowanie tego terminu jest traktowane jako zaniedbanie, które może skutkować odpowiedzialnością członka zarządu. Dodatkowo, art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego stanowi, że niezłożenie wniosku o upadłość w terminie może rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą za szkodę wyrządzoną wierzycielom wskutek opóźnienia. Oznacza to, że wierzyciele mogą domagać się od członka zarządu naprawienia szkody w pełnej wysokości, jeśli wykażą, że zwłoka w ogłoszeniu upadłości pogorszyła ich sytuację (np. zwiększyła wysokość niezaspokojonych długów).
Zobowiązania publicznoprawne – Ordynacja podatkowa i składki ZUS
Odpowiedzialność uregulowana w art. 299 KSH nie obejmuje zobowiązań publicznoprawnych spółki (takich jak podatki czy składki na ubezpieczenia społeczne). Tego typu należności zostały objęte odrębnymi przepisami. W szczególności art. 116 Ordynacji podatkowej przewiduje solidarną i osobistą odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. za zaległości podatkowe spółki. Odpowiedzialność na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej powstaje na analogicznych zasadach – wymaga bezskutecznej egzekucji przeciwko spółce oraz dotyczy zaległości podatkowych, których termin płatności upływał w czasie pełnienia funkcji członka zarządu. Podobnie jak w przypadku art. 299 KSH, członek zarządu może uwolnić się od tej odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie złożył wniosek o upadłość lub restrukturyzację, albo że nie ponosi winy za niezłożenie wniosku, bądź też że wskazał organowi majątek spółki, z którego egzekucja zaległości była możliwa. Warto dodać, że odpowiedzialność z art. 116 Ordynacji podatkowej rozciąga się również na zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (w tym zdrowotne) – wynika to z odesłania zawartego w art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który stanowi, że do składek ZUS stosuje się odpowiednio przepisy Ordynacji podatkowej. W praktyce oznacza to, że organy skarbowe lub ZUS mogą wydać decyzję przenoszącą na członka zarządu odpowiedzialność za zaległe podatki albo składki, co może skutkować egzekucją z jego prywatnego majątku (np. z pensji, kont bankowych czy nieruchomości członka zarządu).
Inne konsekwencje cywilnoprawne i dziedziczenie zobowiązań
Poza omówionymi wyżej podstawami prawnymi, warto wspomnieć o kilku dodatkowych aspektach odpowiedzialności członków zarządu. Kodeks spółek handlowych w nowelizowanym art. 299^1 KSH przewiduje, że na podobnych zasadach do odpowiedzialności mogą zostać pociągnięci także likwidatorzy spółki z o.o. (z wyjątkiem likwidatorów ustanowionych przez sąd) – do likwidatorów stosuje się odpowiednio przepisy art. 299 KSH. Ponadto, zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, obowiązki majątkowe zmarłego członka zarządu przechodzą na jego spadkobierców. Oznacza to, że jeśli członek zarządu zmarł, a odpowiadał on subsydiarnie za długi spółki (np. na mocy art. 299 KSH lub art. 116 Ordynacji podatkowej), to jego spadkobiercy mogą zostać obciążeni tymi zobowiązaniami do wysokości masy spadkowej. W skrajnych sytuacjach członek zarządu może również ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadach ogólnych (deliktowych) z Kodeksu cywilnego – przykładowo, gdy swoim zawinionym działaniem wyrządził wierzycielom szkodę niezależnie od powyższych przepisów. Niemniej jednak, w typowych okolicznościach to właśnie przepisy KSH, Ordynacji podatkowej oraz Prawa upadłościowego stanowią podstawę pociągnięcia członka zarządu do odpowiedzialności, której konsekwencją jest ryzyko uszczuplenia jego prywatnego majątku.
Autor: Michał Pławucki
W przypadku zainteresowania tematem przedstawionym w artykule, prosimy o kontakt na: kancelaria@cddlegal.pl
